Сайн зохиол унших нь зүгээр нэг цаг нөхцөөх эсвэл үгийн утга ойлгох үйл явц биш юм. Судлаачдын үзэж байгаагаар, хүн уран зохиол унших үед тархи бодит туршлага туулж байгаа мэт ажиллаж, төсөөлөл ба бодит байдлын зааг түр хугацаанд бүдгэрдэг байна.
Өөрөөр хэлбэл, та номын дүртэй хамт гүйж, айж, дурлаж, хагацаж байгаа мэтээр тархи тань хариу үйлдэл үзүүлдэг гэсэн үг. Тэгвэл сайн зохиол, уран бүтээл унших үед бидний оюун санаанд яг ямар өөрчлөлт гардаг вэ?
1. Тархи туршлагыг дуурайж эхэлдэг
Та номон дээрх дүр гүйж байгаа тухай уншиж байна гэж төсөөлье. Эсвэл хэн нэгэн хүчиллэг амт мэдэрч, хилэн даавуугаар өөрийгөө хучиж байгааг уншиж байж болно.
Энэ үед тархины мэдрэхүй, хөдөлгөөнтэй холбоотой хэсгүүд идэвхждэг болохыг судлаачид тогтоожээ. Өөрөөр хэлбэл, та өөрөө тухайн үйлдлийг хийж байгаагүй ч тархи үүнийг “жинхэнэ туршлага” мэт боловсруулж, хүлээж авдаг байна.
Тиймээс сайн ном унших үед зарим хүмүүс дүрийн мэдрэмжийг биеэрээ мэдэрч байгаа мэт санагддаг нь зүгээр нэг сэтгэл хөдлөл биш, биологийн хариу урвал аж.
2. Тархины холбоосууд илүү идэвхтэй болдог
Судалгаагаар унших үед тархины хэл, ойлголт хариуцдаг хэсэг болох зүүн түр зуурын кортекс (left temporal cortex) илүү идэвхтэй ажилладаг байна.
Мэргэжилтнүүд үүнийг “оюуны нислэгийн симулятор” гэж зүйрлэдэг. Яг л нисгэгчид сургалтын төхөөрөмж дээр эрсдэлгүйгээр дадлага хийдэг шиг, уран зохиол нь хүмүүст төвөгтэй нөхцөл байдлыг ойлгох, хүний зан авирыг тайлах, шийдвэрийн үр дагаврыг төсөөлөх, бусдыг ойлгож сурах боломж олгодог байна.
Өөрөөр хэлбэл, ном бол бодит амьдралын сэтгэлзүйн дасгал юм.
3. Өрөвдөх, ойлгох чадвар нэмэгддэг
Сайн зохиол унших хамгийн сонирхолтой нөлөөнүүдийн нэг нь эмпати буюу бусдыг ойлгох чадвар нэмэгддэг явдал.
Та өөрөөсөө тэс өөр хүний өнцгөөс ертөнцийг харж эхэлдэг. Өөр амьдрал, өөр айдас, өөр зовлон бас хүсэл мөрөөдөл гэх мэт.
Тархины “Theory of Mind” гэж нэрлэгддэг, бусдын сэтгэл санааг ойлгох систем илүү идэвхждэг байна. Иймээс олон судлаач уран зохиол тогтмол уншдаг хүмүүс сэтгэл хөдлөлийн хувьд илүү мэдрэмжтэй, хүнийг ойлгодог байх магадлал өндөр гэж үздэг.
4. Тархи илүү гүн сэтгэж эхэлдэг
Уран зохиол зөвхөн үйл явдал ярьдаггүй. Харин том асуултууд тавьдаг.
Жишээ нь хайр гэж юу вэ? Урвалт яагаад өвтгөдөг вэ? Үхэл хүнийг яаж өөрчилдөг вэ? Ганцаардал ямар мэдрэмж вэ?
Уншигчийн тархи бодит жижиг дүр зураг (өрөө, дуу хоолой, үйл явдал)-аас ерөнхий амьдралын утга, хэв маягийг тайлбарлах процесс руу шилждэг.
Энэ нь тархины урьдчилан төлөвлөх, утга олох чадвартай холбоотой хэсгийг хөгжүүлдэг гэж үздэг. Сайн ном таныг илүү гүн боддог хүн болгоно гэсэн үг.
5. Ном стрессийг бодитоор бууруулдаг
Сэтгэлзүйн судалгаануудын мэдээлснээр, хэдхэн минут төвлөрч уншихад зүрхний цохилт удаашрах, булчингийн чангарлыг сулруулах, стресс буурах нөлөө ажиглагддаг байна.
Ялангуяа сайн өгүүлэмжтэй түүх зохиолд “живэх” үед хүн хэсэг хугацаанд бодит асуудлаасаа салж, тархи тайвшрах боломж авдаг.
Эцэст нь та зүгээр нэг үг уншаад байдаггүй гэсэн үг. Судлаачдын үзэж байгаагаар, бид ном уншихдаа зөвхөн текст уншдаггүй, шинэ амьдралаар түр хугацаанд амьдардаг.
Тархи төсөөлсөн туршлагыг бодит мэт хадгалж, мэдрэлийн холбоосыг өөрчилж, ертөнцийг харах өнцөгт хүртэл нөлөөлдөг байна. Тиймээс зарим ном уншсаны дараа хүн өмнөхөөсөө өөр болсон мэт санагддаг нь зүгээр нэг мэдрэмж биш болж таарч байгаа юм.
